Wat u moet weten over de atoomdeal met Iran

Door Carina van Os

De Verenigde Staten, Frankrijk, Groot-Brittannië, Duitsland, Rusland en China onderhandelen namens de veiligheidsraad van de Verenigde Naties met Iran over het aan banden leggen van hun atoomprogramma. Begin april zijn de partijen het eens geworden en in juni moet het definitieve akkoord op tafel liggen. De vraag is of bij deze deal met de islamitische republiek de mogelijke positieve gevolgen zwaarder wegen dan de negatieve. Ook lijkt de steun voor de deal aan verschillende kanten te ontbreken en is het de vraag of de deal doorgaat.

Wat houdt de deal in?

De VN veiligheidsraad heeft sancties aan Iran opgelegd omdat zij zich met hun atoomprogramma niet aan de afspraken hielden. Bij de deal worden deze sancties opgeheven, binnen welk tijdsbestek is nog onduidelijk. In ruil hiervoor wordt twee derde van de Iraanse mogelijkheden om uranium te verrijken uitgeschakeld. Met de kleine hoeveelheid die overblijft, kunnen ze geen kernwapens produceren. Tevens wordt de hoeveelheid uranium die al in het bezit is van Iran verminderd. Het Internationaal Atoom Agentschap (IAEA) gaat hier de komende 25 jaar toezicht op houden.

Hoe is de huidige situatie in Iran?

Iran is een islamitische republiek. Deze structuur is uniek in de wereld en is gebaseerd op het sjiisme. De president van Iran is Hassan Rohani, maar de hoogste macht ligt bij de geestelijk leider: Ali Khamenei. Hij heeft het recht om alles wat volgens hem tegen de sharia is te verwerpen. Iran is een land waarin de mensenrechten met regelmaat geschonden worden. De doodstraf geldt bijvoorbeeld ook voor kinderen van 15 jaar of ouder. Iran beschikt over een grote hoeveelheid afzettingsgesteente dat rijk aan delfstoffen als aardolie en aardgas is, maar door de economische sancties zit de export hiervan zo goed als op slot.

Welke positieve gevolgen kan de atoomdeal hebben?

Op 2 april sprak Obama in zijn verklaring bij het Witte Huis over een “historisch akkoord” en een “goede deal”. Volgens Obama wordt de wereld veiliger omdat Iran niet meer in staat zal zijn kernwapens te produceren. Door de inperking van de mogelijkheden om uranium te verrijken zal dit inderdaad het geval zijn, mits het IAEA goed toezicht houdt op de situatie en veranderingen binnen het atoomprogramma van Iran.

Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken hoopt dat Iran na de deal actief deel kan nemen aan het oplossen van conflicten in het gebied, waardoor de veiligheidssituatie toeneemt.

“Volgens Obama wordt de wereld veiliger wanneer Iran niet meer in staat zal zijn kernwapens te produceren”

Een derde gevolg is economisch van aard. Iran kan weer handel drijven in gas en olie en hun financiële verkeer zal weer op gang komen. Dat de VN veiligheidsraad de economische sancties op gaat heffen, is niet positief voor Iran alleen. De grote hoeveelheden olie en gas die Iran weer kan verhandelen, zullen wereldwijd zorgen voor nog lagere gas- en olieprijzen. Ook voor Turkije is het goed nieuws als Iran de export van gas en olie herstart, omdat hun rol belangrijker zal worden dankzij de vele gas- en olieleidingen in Turkije.

Wat zijn de problemen van het raamwerk dat er nu ligt?

Waar direct na het akkoord nog gesproken werd over het geleidelijk afbouwen van de sancties, sprak president Rohani op 9 april over het direct opheffen van alle sancties. Volgens Rohani zal Iran geen deal tekenen als niet alle sancties op dezelfde dag afgeschaft zullen worden. De vraag is of de VN veiligheidsraad akkoord gaat met het idee van Rohani, omdat zij voor ze alle sancties afschaffen eerst willen zien dat Iran zich aan de afspraken houdt.

Nog geen maand geleden sprak Opperste Leider Khamenei: “Wij onderhandelen niet met Amerika over regionale kwesties. Amerika’s doeleinden in de regio staan haaks op de onze.” Tijdens de onderhandelingen is de situatie in de regio door de zes grootmachten volledig buiten beschouwing gelaten. Hoogstwaarschijnlijk omdat de meningsverschillen daarover te groot zijn om nog tot een akkoord te kunnen komen. Maar het is niet voor niets dat de premier van Israël, Netanyahu, zich met zijn kabinet verzet tegen de deal en dat ook breder het geluid klinkt dat de situatie in de regio niet genegeerd kan worden. De macht van Iran zal toenemen bij de deal, ook in de regio. Dit kan brandhaarden tussen sjiieten en soennieten veroorzaken, maar ook de spanningen met Israël zullen toenemen. Niet onbekend is dat Iran Israël van de kaart wil vegen en de Opperste Leider spreekt over “Dood aan Amerika”. Het is curieus te noemen dat deze uitspraken aan de kant geschoven zijn bij het vormen van het akkoord.

“Dat de VN veiligheidsraad de economische sancties op gaat heffen, is niet positief voor Iran alleen”

Een andere zorg is de mededeling van voormalig VN-wapeninspecteur David Albright bij de NPR. Hij vreest dat de IAEA over te weinig financiële middelen beschikt om uit te kunnen voeren wat er van hen verwacht wordt. Om toezicht te houden in Iran is geld nodig voor experts op het gebied van kernwapens. Albright: “Right now it would be hard for the IA to do everything”.

Of deze deal het gaat halen is nog maar de vraag. In het Congres in Washington is 69 procent van de Republikeinen en 10 procent van de Democraten tegen de deal. In de Europese Unie wordt het principeakkoord gezien als een belangrijke stap, maar duidelijk is dat er nog veel werk te doen is om overeenstemming te bereiken. Khamenei zei dat de deal nog niet rond is en de VS nog steeds kwade bedoelingen heeft. Ook zei hij: “Geen overeenkomst is beter dan een slechte overeenkomst”. En dat is precies waar ook de zes grootmachten nog even goed over na moeten denken.

Foto: EPA

Leave a Reply